Kiến thức cơ bản về đời sống 1～10

1. Tổng quan cơ bản về kiến thức đời sống

Xã hội Nhật Bản được hình thành không chỉ từ luật pháp mà còn từ các chuẩn mực xã hội đặc thù như "quan tâm đến người xung quanh" và "những thỏa thuận ngầm". Để có cuộc sống an toàn và thoải mái, ngoài các quy tắc thủ tục hành chính, việc trang bị kiến thức về phép xã giao cơ bản hàng ngày và cách xử lý rắc rối là rất quan trọng.

Đặc biệt, những người từ Việt Nam sang Nhật có thể bỡ ngỡ trước các quy tắc và thói quen chi tiết của Nhật Bản. Tuy nhiên, lý do "không biết" không bao giờ là giấy miễn trừ để tránh rắc rối. Bài viết này tập trung vào 10 kiến thức hữu ích ngay sau khi đến Nhật, giải thích dựa trên các tình huống thực tế trong đời sống.

2. Đối tượng áp dụng và luật pháp Nhật Bản

Tất cả người nước ngoài lưu trú tại Nhật Bản đều là đối tượng áp dụng. Từ người lưu trú ngắn hạn vì mục đích du lịch đến người cư trú trung-dài hạn và vĩnh trú, miễn là ở trong lãnh thổ Nhật Bản thì luật pháp Nhật Bản và quy định của từng địa phương được áp dụng nghiêm ngặt. Lý do "không biết" sẽ không được chấp nhận. Các luật chính được áp dụng bao gồm:

• Luật Quản lý Xuất nhập cảnh và Công nhận tị nạn (Luật Nhập cư): Duy trì tư cách lưu trú, nghĩa vụ mang theo Thẻ lưu trú.
• Luật Giao thông đường bộ: Quy tắc xe đạp, cấm lái xe khi say rượu.
• Luật Hình sự: Luật liên quan đến hành vi phạm tội như trộm cắp, lừa đảo, gây thương tích.
• Luật Xử lý Chất thải và quy định địa phương: Quy tắc vứt rác và phương pháp phân loại.
• Luật Dân sự: Quy tắc cơ bản về hợp đồng và hợp đồng thuê nhà.

3. Kiến thức 1〜3 (Liên lạc khẩn cấp・Phòng chống thiên tai・Khám chữa bệnh)

• Kiến thức 1 (Gọi khẩn cấp): Cảnh sát gọi "110", hỏa hoạn hoặc xe cứu thương gọi "119". Cước phí miễn phí, có thể gọi từ điện thoại công cộng. Gần đây, việc hỗ trợ thông qua trung tâm phiên dịch đa ngôn ngữ đang phát triển, ngày càng nhiều địa phương tự động kết nối đến tổng đài viên phiên dịch khi gọi "119". Khi khẩn cấp, hãy bình tĩnh báo địa chỉ và tình hình.
• Kiến thức 2 (Chuẩn bị phòng chống thiên tai): Nhật Bản thường xuyên xảy ra động đất và bão. Cần kiểm tra "bản đồ hazard (bản đồ dự báo thiên tai)" do từng địa phương phát hành, dự trữ nước và lương thực khẩn cấp (tối thiểu 3 ngày), nắm trước vị trí nơi sơ tán. Ngoài ra, hãy cài đặt ứng dụng phòng chống thiên tai của từng địa phương trên điện thoại thông minh để nhận được cảnh báo động đất khẩn cấp và thông tin sơ tán.
• Kiến thức 3 (Tiếp cận y tế): Khi đi khám bệnh, nhất định mang theo "Thẻ bảo hiểm y tế (hoặc Thẻ My Number bảo hiểm)". Nếu quên, bạn phải tự chi trả toàn bộ. Xe cứu thương dành cho bệnh nhân nặng, không nên sử dụng thay taxi khi bệnh nhẹ. Ngoài ra, nếu muốn khám vào ban đêm hoặc ngày lễ, nên kiểm tra trước "bác sĩ trực ngày lễ" hoặc "cơ sở y tế cấp cứu" trên website của từng địa phương.

4. Kiến thức 4〜6 (Giao thông công cộng・Xe đạp・Quy tắc phòng chống tội phạm)

• Kiến thức 4 (Phép xã giao trên tàu xe buýt): Trên tàu, không nên gọi điện thoại di động. Ở gần ghế ưu tiên (dành cho người cao tuổi, phụ nữ mang thai...), cần tắt nguồn điện thoại khi đông người. Khi lên tàu hoặc xe buýt, sử dụng thẻ IC (Suica, PASMO...) sẽ thuận tiện. Thẻ IC có thể mua và nạp tiền tại cửa hàng tiện lợi hoặc máy bán vé ở ga.
• Kiến thức 5 (Quy tắc nghiêm ngặt về xe đạp): Xe đạp về mặt pháp luật được xem là "một loại xe (xe thô sơ)". Về nguyên tắc, phải đi bên trái đường. Luật cấm đi vào ban đêm không bật đèn, đi ô khi đạp xe, vừa nhìn điện thoại thông minh vừa điều khiển xe. Ngoài ra, "đăng ký phòng chống tội phạm" và tham gia "bảo hiểm trách nhiệm bồi thường xe đạp" đã được bắt buộc tại nhiều địa phương. Vi phạm có thể bị phạt tiền hoặc bị xử lý hình sự. Về nội quy sinh hoạt cơ bản, xem thêm tại bài viết riêng.
• Kiến thức 6 (Phòng chống tội phạm và đồ thất lạc): Nhật Bản được cho là có an ninh tốt, nhưng vẫn xảy ra trộm cắp xe đạp. Nếu đánh rơi ví hoặc điện thoại thông minh, hãy nhanh chóng đến đồn cảnh sát (KOBAN) gần nhất và khai báo mất. Hệ thống đồ thất lạc của Nhật Bản rất tốt, nếu khai báo thì khả năng tìm lại được rất cao.

5. Kiến thức 7〜10 (Bưu điện・Con dấu・Thanh toán・Phép xã giao hàng xóm)

• Kiến thức 7 (Giao lại bưu phẩm): Khi vắng nhà vào thời điểm giao hàng chuyển phát nhanh hoặc thư bảo đảm, "giấy báo vắng nhà" sẽ được bỏ vào hộp thư. Hệ thống phổ biến là sử dụng số hoặc mã QR ghi trên giấy để yêu cầu giao lại qua Internet hoặc điện thoại. Cách yêu cầu giao lại khác nhau tùy theo đơn vị giao hàng (Yamato Transport, Sagawa Express, Japan Post...).
• Kiến thức 8 (Văn hóa con dấu): Trong các hợp đồng quan trọng (thuê nhà, mở tài khoản ngân hàng...), ngoài chữ ký còn cần "con dấu (hanko)". Con dấu cao su (shachihata) không được sử dụng cho thủ tục công. Khi mở tài khoản ngân hàng, cần con dấu đăng ký làm "ngân hàng ấn", thông thường nên chuẩn bị riêng với con dấu xác nhận. Về thủ tục hợp đồng cá nhân, xem Hợp đồng & thủ tục cá nhân.
• Kiến thức 9 (Tiền mặt và thanh toán không tiền mặt): Thanh toán không tiền mặt (thẻ tín dụng, thẻ IC giao thông, thanh toán mã QR) đang phổ biến, nhưng bệnh viện tư nhân hoặc cửa hàng nhỏ thường chỉ nhận tiền mặt, do đó nên luôn mang theo một lượng tiền mặt nhất định. Đặc biệt khi đi vùng nông thôn, càng cần nhiều tiền mặt hơn.
• Kiến thức 10 (Ngăn ngừa tranh chấp hàng xóm): Tiếng ồn ban đêm hoặc vứt rác không đúng ngày quy định và quy tắc dẫn trực tiếp đến tranh chấp nghiêm trọng với hàng xóm. Trong các khu chung cư Nhật Bản, thái độ sống không gây phiền hà cho người xung quanh được yêu cầu nghiêm ngặt. Đặc biệt cần chú ý sự khác biệt về thói quen sinh hoạt giữa Việt Nam và Nhật Bản (thói quen cởi giày, cách tắm...).

6. Giấy tờ và chuẩn bị cần thiết để xây dựng nền tảng đời sống

Để tiến hành các hợp đồng và thủ tục khác nhau tại Nhật Bản một cách thuận lợi, cần duy trì các giấy tờ sau ở trạng thái cập nhật nhất.

• Thẻ lưu trú: Có nghĩa vụ pháp lý luôn mang theo. Nếu không mang theo có thể bị phạt tới 200.000 yên.
• Thẻ My Number: Có Thẻ My Number sẽ giúp thủ tục hành chính thuận lợi. Có thể sử dụng như thẻ bảo hiểm y tế (Thẻ My Number bảo hiểm).
• Tài khoản ngân hàng đứng tên chính chủ: Cần thiết để nhận lương và thanh toán tiền nhà. Để mở tài khoản cần có Thẻ lưu trú và con dấu.
• Số điện thoại di động Nhật Bản: Bắt buộc cho các hợp đồng và liên lạc khẩn cấp. SIM trả trước cũng không vấn đề.

7. Quy trình cơ bản của hợp đồng và thủ tục hành chính

Thủ tục tại văn phòng hành chính hoặc doanh nghiệp Nhật Bản rất nghiêm ngặt về thiếu sót giấy tờ. Hãy hiểu quy trình cơ bản sau đây.

1. Xác nhận trước giấy tờ cần thiết (xác nhận qua website hoặc điện thoại)
2. Điền đơn đăng ký tại quầy (sử dụng bút bi đen, có thể cần con dấu sửa lỗi)
3. Xác minh danh tính (xuất trình giấy tờ tùy thân có ảnh)
4. Xét duyệt và hoàn tất (có thể được gửi qua bưu điện sau)

Giờ làm việc của văn phòng quận/huyện/thành phố thường là 8:30～17:15 các ngày trong tuần. Thường đóng cửa vào thứ Bảy, Chủ nhật và ngày lễ, vì vậy hãy xác nhận trước giờ hoạt động. Nhiều địa phương cung cấp quầy đa ngôn ngữ hoặc dịch vụ phiên dịch dành cho người nước ngoài.

8. Lưu ý dễ nhầm lẫn cho người nước ngoài

• Xác nhận tuổi và quy tắc cho người chưa thành niên: Tại Nhật Bản, uống rượu và hút thuốc dưới 20 tuổi bị pháp luật cấm. Nếu bị yêu cầu xuất trình giấy tờ tùy thân để xác nhận tuổi tại cửa hàng tiện lợi hoặc nhà hàng, cần đáp ứng. Từ tháng 4 năm 2022, tuổi trưởng thành đã được hạ xuống 18, nhưng độ tuổi uống rượu và hút thuốc vẫn là 20.
• Ghi tên: Khi ký hợp đồng ngân hàng hoặc điện thoại di động, nếu ghi tên bằng alphabet khác dù chỉ một ký tự so với Thẻ lưu trú, thường xảy ra trường hợp không xác minh được danh tính và bị từ chối hợp đồng. Khi ký hợp đồng, nhất định sử dụng cách ghi giống như trên Thẻ lưu trú.
• Xác nhận nội dung hợp đồng: Trước khi ký hoặc đóng dấu vào hợp đồng viết bằng tiếng Nhật, hãy hiểu đầy đủ nội dung. Nếu không hiểu, nên tham khảo ý kiến bạn bè người Nhật hoặc Gyoseishoshi. Cần chú ý các điều khoản hợp đồng đặc biệt như "ràng buộc 2 năm" hoặc "phí gia hạn" trong hợp đồng điện thoại di động hoặc thuê nhà.

9. Rủi ro nghiêm trọng và hình phạt khi vi phạm

Vi phạm quy tắc tại Nhật Bản có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến tư cách lưu trú. Đặc biệt chú ý các điểm sau.

• Xe đạp bỏ hoang: Nếu đỗ xe đạp tại khu vực cấm như trước ga, chính quyền địa phương sẽ di dời. Phí nhận lại thường từ 2.000～3.000 yên.
• Không mang Thẻ lưu trú: Ra ngoài mà không mang Thẻ lưu trú có thể bị phạt tới 200.000 yên.
• Vi phạm Luật Phòng chống Chuyển giao Lợi nhuận Phạm tội: Chuyển nhượng hoặc bán tài khoản ngân hàng, điện thoại di động cho người khác dù sắp về nước là tội phạm nghiêm trọng. Nếu bị bắt, lần sau vào Nhật Bản sẽ cực kỳ khó khăn.
• Lái xe không bảo hiểm: Khi lái ô tô hoặc xe máy, nhất định phải tham gia bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc và bảo hiểm tự nguyện. Lái xe không bảo hiểm là đối tượng bị xử lý hình sự.
• Vi phạm quy tắc vứt rác: Nếu không tuân thủ ngày quy định hoặc quy tắc phân loại, có thể bị phạt tiền hoặc xử lý hình sự vì "xả rác trái phép".

10. Chi tiết quy tắc vứt rác

Quy tắc vứt rác tại Nhật Bản khác nhau chi tiết theo từng địa phương. So với Việt Nam rất nghiêm ngặt, vì vậy hãy xác nhận khi chuyển vào ở.

• Phân loại: Thông thường được phân thành "rác cháy được", "rác không cháy được", "rác tài nguyên (lon, chai, chai nhựa PET)", "rác cồng kềnh". Ngày càng nhiều địa phương thu gom riêng bao bì nhựa là "nhựa tài nguyên".
• Ngày thu gom: Ngày thu gom được quy định theo từng loại rác. Cần mang ra điểm quy định trước 8 giờ sáng ngày quy định.
• Túi rác: Nhiều địa phương bắt buộc sử dụng túi rác được chỉ định (có phí). Rác không đúng túi quy định sẽ không được thu gom.
• Rác cồng kềnh: Rác lớn như đồ nội thất, thiết bị gia dụng cần đăng ký với từng địa phương qua điện thoại hoặc Internet, mua tem xử lý (nhãn dán) và dán vào trước khi mang ra điểm quy định.

11. Cơ bản về hợp đồng Internet và viễn thông

Giải thích kiến thức cơ bản về hợp đồng Internet và điện thoại di động không thể thiếu cho cuộc sống tại Nhật Bản.

• Cách ký hợp đồng điện thoại di động: Có thể chọn từ các nhà mạng lớn (docomo, au, SoftBank) hoặc SIM giá rẻ (Rakuten Mobile, LINEMO, ahamo...). SIM giá rẻ có xu hướng phí hàng tháng thấp hơn. Để ký hợp đồng cần Thẻ lưu trú và tài khoản ngân hàng hoặc thẻ tín dụng.
• Đường truyền Internet: Đường truyền Internet tại nhà có thể chọn từ cáp quang (Flets Hikari, NURO Hikari...) hoặc WiFi dạng túi (Mobile WiFi). Tùy căn hộ thuê, có thể chỉ sử dụng được đường truyền nhất định, vì vậy hãy xác nhận trước với công ty quản lý.
• Lưu ý khi ký hợp đồng: Nhiều hợp đồng viễn thông có điều khoản "ràng buộc 2 năm" hoặc "tự động gia hạn". Khi hủy hợp đồng có thể phát sinh phí phạt cao, vì vậy nhất định kiểm tra thời hạn hợp đồng và điều kiện hủy. Về vấn đề xét duyệt thẻ tín dụng, xem Cơ chế xét duyệt thẻ tín dụng.

12. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

13. Nguồn thông tin & Cơ quan liên quan

Về quy tắc chi tiết và thông tin khu vực của từng kiến thức, hãy xác nhận tại các cơ quan sau.

• Văn phòng quận/huyện/thành phố nơi bạn cư trú và trang web chính thức
• Cơ quan Cảnh sát Quốc gia (thông tin về luật giao thông, phòng chống tội phạm)
• Cơ quan Phòng cháy chữa cháy, Bộ Nội vụ (thông tin về phòng chống thiên tai, cấp cứu)
• Cục Quản lý Xuất nhập cảnh Nhật Bản (tài liệu đa ngôn ngữ như sách hướng dẫn đời sống)
• Hiệp hội giao lưu quốc tế của từng địa phương (quầy tư vấn đời sống cho người nước ngoài)

📖 Bài viết liên quan

• Nội quy sinh hoạt cơ bản tại Nhật Bản - Quy tắc cư trú và phép xã giao hàng xóm
• Hợp đồng & thủ tục cá nhân (điện thoại di động, tài khoản ngân hàng...) - Thủ tục hợp đồng cá nhân cần thiết
• Đăng ký người nước ngoài & Kiến thức cơ bản về Thẻ lưu trú - Kiến thức cơ bản về thủ tục đăng ký
• Cơ chế bảo hiểm y tế tại Nhật Bản - Hướng dẫn chi tiết về bảo hiểm y tế
• Cơ chế xét duyệt thẻ tín dụng - Kiến thức về xét duyệt thẻ tín dụng